Tư liệu
Vai trò của báo chí các tổ chức xã hội trong phản biện xã hội và góp phần thực hiện công bằng xã hội (19/06/2011 11:05)

(VJA). Báo chí các Tổ chức xã hội (TCXH) tích cực tuyên truyền quan điểm, đường lối của Đảng, Tư tưởng Hồ Chí Minh, chính sách, pháp luật của Nhà nước, các hoạt động của TCXH … đến với các thành viên của mình, đến với toàn dân. Qua đó, tham gia giải quyết các vấn đề xã hội nảy sinh trong đời sống cộng đồng.

Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm báo Cứu quốc trong kháng chiến chống Pháp

1. Khái quát về báo chí của các tổ chức xã hội ở nước ta hiện nay


1.1. Các tổ chức xã hội ở Việt Nam:


Các tổ chức xã hội (TCXH) ở nước ta (tổ chức phi chính phủ) rất đa dạng với nhiều tên gọi khác nhau: Liên hiệp, hiệp hội, hội, liên đoàn, trung tâm, ủy ban, quỹ, viện, câu lạc bộ, v.v… Đó là các tổ chức tự nguyện, tự quản, dân chủ, công khai của người dân, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, độc lập tương đối với Nhà nước và thị trường. Mục đích hoạt động là nhằm đáp ứng các nhu cầu lợi ích nhất định của các cá nhân hoặc cộng đồng, trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.

Các tổ chức xã hội – nhất là các hội quần chúng là những nhân tố tích cực trong hệ thống chính trị của nước ta. Với khoảng 400 hội hoạt động ở phạm vi toàn quốc, hoạt động của các hội đã và đang góp phần tạo nên sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta. Trong công cuộc đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước hiện nay, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, các hội càng có nhiều thuận lợi để hoạt động và phát triển đa dạng, phong phú hơn, cùng toàn dân phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Đồng thời vai trò của các hội ngày càng được phát huy trong đổi mới và phát triển đất nước.

1.2. Báo chí của các tổ chức xã hội ở Việt Nam


• Báo chí cả nước:


Tính đến tháng 3/2011, cả nước có cả nước có trên 850 cơ quan báo chí, trong đó có 745 cơ quan báo chí in, 1 hãng thông tấn quốc gia, có 67 đài PT - TH (3 đài ở trung ương, 64 đài địa phương), trên 500 đài truyền thanh, truyền hình cấp huyện; 46 báo điện tử và tạp chí điện tử, 287 trang tin điện tử của các cơ quan báo chí và hàng ngàn trang tin điện tử có nội dung thông tin của các cơ quan Đảng, Nhà nước và Chính phủ, các đoàn thể, hội, hiệp hội và các doanh nghiệp. Chưa kể hàng ngàn website không có chức năng báo chí nhưng vẫn đưa tin. Đài TNVN phủ sóng 97,5% diện tích lãnh thổ và phủ sóng qua vệ tinh đến nhiều nước trên thế giới; Đài THVN phủ sóng đến gần 90% số hộ gia đình trong nước và phủ sóng qua vệ tinh đến nhiều khu vực ở ngoài nước.


63/63 tỉnh, thành phố đã có cổng thông tin điện tử hoặc trang tin điện tử, 20/22 cơ quan bộ đã có trang thông tin điện tử. 16 nhà đăng ký tên miền Việt Nam, 98 nhà đăng ký tên miền quốc tế và vài chục doanh nghiệp đang cung cấp dịch vụ hosting tại Việt Nam. Có gần 17.000 người được cấp thẻ nhà báo trên tổng số hơn 18.800 hội viên – nhà báo, hàng ngàn cán bộ, kỹ sư, nghệ sỹ, nhân viên làm việc trong các cơ quan báo chí và hàng chục ngàn người khác là cộng tác viên, nhân viên, lao động tham gia các công đoạn in ấn, tiếp thị, quảng cáo, phát hành, sống chủ yếu bằng dịch vụ nghề báo. So với năm 1986 - thời điểm đất nước ta bắt đầu tiến hành công cuộc đổi mới thì số lượng các cơ quan báo chí, số lượng báo, đài, tạp chí và đội ngũ những người làm báo hiện nay tăng từ 3 đến 4 lần; nếu so với năm 2001, các chỉ số này tăng 1,3 đến 1,5 lần. Cả nước có trên 23 triệu người sử dụng dịch vụ Internet, đạt tỉ lệ 27.18%, đứng thứ tư trong khu vực Đông Nam Á, sau Singapore (trên 70%), Malaysia (trên 62%), Brunei (trên 55%).


Báo chí nước ta đã có bước phát triển nhanh chóng, mạnh mẽ về nhiều mặt: tăng loại hình (báo chí điện tử); tăng số lượng cơ quan báo chí; tăng số đầu báo, tạp chí, đài phát thanh - truyền hình, ấn phẩm, chương trình; tăng chất lượng nội dung, hình thức, công nghệ in ấn, truyền tải thông tin; tăng số lượng, phạm vi phát hành, phạm vi phủ sóng; tăng số lượng nhà báo và đội ngũ những người làm việc trong các cơ quan báo chí; tăng số lượng công chúng báo chí, đặc biệt là ở nước ngoài; tăng nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất, kỹ thuật...


• Báo chí của các tổ chức xã hội:


Không kể các Hội chính trị và Hội chính trị - xã hội, chính trị - xã hội – nghề nghiệp (như MTTQ Việt Nam, Hội Nông dân VN, Hội LHPNVN, Đoàn TNCS HCM, Tổng LĐLĐ VN, Hội LH Thanh niên VN, Hội Cựu chiến binh, Hội Nhà báo VN….), hiện nay các TCXH ở nước ta có 12 báo và gần 200 tạp chí (chỉ tính riêng các tổ chức xã hội ở Trung ương). Trong đó:


- Liên hiệp các Hội khoa học và kĩ thuật Việt Nam 2 báo, 14 tạp chí


- Liên hiệp các Hội văn học và nghệ thuật Việt Nam 1 báo, 17 tạp chí


- Liên hiệp các Tổ chức hữu nghị Việt Nam 1 báo 5 tạp chí và bản tin


- Các Hiệp hội 24 tạp chí


- Các Hội Kinh tế 2 báo, 37 tạp chí


- Các Hội khác: 32 tạp chí


- Tổng hội Y học Việt Nam 6 tạp chí


Các tổ chức có một báo, một tạp chí: Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, Hội Khuyến học Việt Nam, Hội Người cao tuổi Việt Nam, Liên minh các Hợp tác xã Việt Nam, Hội Luật gia Việt Nam (1 báo, 2 tạp chí), Hội Khoa học lịch sử Việt Nam (2 tạp chí).


Các tổ chức có 01 tạp chí: Hội khoa học tâm lý – giáo dục Việt Nam, Hội Người mẫu Việt Nam, Hiệp hội các nhà đầu tư tài chính, Học viện Phật giáo Việt Nam Tại Hà Nội, Hội đồng trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Ban Trị sự T.Ư Giáo hội phật giáo Hòa hảo, Hội thánh Cao đài - Ban chỉnh đạo, Hội liên lạc với người Việt Nam ở nước ngoài, Trung tâm NC, bảo tồn, phát huy VH dân tộc, Trung tâm kinh tế châu Á - Thái Bình Dương, Viện mẫu thời trang Việt Nam, Câu lạc bộ Golf Hà Nội,
Tổ chức chỉ có 01 báo: Uỷ ban đoàn kết Công giáo Việt Nam.


2. Vai trò của báo chí các tổ chức xã hội


• Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, hơn 80 năm qua, báo chí cách mạng Việt Nam đã đồng hành cùng lịch sử dân tộc. Báo chí cách mạng đã làm tròn sứ mệnh và chức năng cao cả, là vũ khí tinh thần sắc bén và công cụ đắc lực của Đảng trong cách mạng giải phóng dân tộc, cũng như trong cách mạng xã hội chủ nghĩa hiện nay của cả nước.


Qua hơn 20 năm đất nước đổi mới, báo chí cũng đã tự đổi mới trên nhiều phương diện: nội dung, hình thức thể hiện, phương thức hoạt động… Báo chí cách mạng ngày càng khẳng định vị trí quan trọng, vai trò to lớn trong đời sống xã hội. Xã hội ngày càng ghi nhận những tác động và hiệu quả tích cực to lớn của báo chí như một động lực xã hội thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; đặc biệt là vai trò giám sát và phản biện xã hội của báo chí. Đảng ta luôn luôn đánh giá cao vai trò của báo chí cách mạng và tạo mọi điều kiện để báo chí không ngừng phát triển. Tùy từng giai đoạn lịch sử, Đảng khẳng định và phát triển các quan điểm chỉ đạo đối với báo chí. Đồng thời Nhà nước ta cũng đã thể chế hóa các quan điểm của Đảng về báo chí trong việc quản lý báo chí.


Từ chỗ nêu quan điểm “Báo chí là công cụ của Đảng và Nhà nước” (1958), đến việc, lần đầu tiên Đảng ta nâng tầm, xác định rõ báo chí là một trong bốn hệ thống giám sát xã hội: “Sử dụng đồng bộ hệ thống giám sát cán bộ, đảng viên, nhất là sự giám sát của tổ chức Đảng, trước hết là từ chi bộ, sự giám sát của nhân dân và các cơ quan đại diện nhân dân, sự giám sát của công luận...” (Nghị quyết Hội nghị TƯ 6 - lần 2, ngày 2/2/1999); là sự nhất quán trong sự phát triển các quan điểm của Đảng ta về báo chí cách mạng.


• Hầu hết các TCXH đều có ít nhất một tờ tạp chí, một số tổ chức có cả báo và tạp chí, có nơi có tới 2 tờ báo (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam có báo Khoa học và Đời sống và báo Đất Việt).
Bằng nhiều hình thức, phương pháp phong phú, báo chí các TCXH đã tích cực tuyên truyền quan điểm, đường lối của Đảng, Tư tưởng Hồ Chí Minh, chính sách, pháp luật của Nhà nước, các hoạt động của TCXH … đến với các thành viên của TCXH đó, đến với toàn dân. Bằng cách đó, báo chí các TCXH đã tham gia giải quyết các vấn đề xã hội nảy sinh trong đời sống cộng đồng.


2.1. Vai trò phản biện xã hội:


Ưu thế của báo chí các TCXH trong phản biện xã hội là tính độc lập tương đối, do không phải là đối tượng hưởng ngân sách nhà nước. Nói một cách tương đối, báo chí các TCXH ít bị sức ép trực tiếp trong việc tuyên truyền cho ngành, cho địa phương, cho cơ quan chủ quản.


Phản biện xã hội chính là một mặt của chức năng thông tin hai chiều (trong đó nhấn mạnh chiều ngược từ dưới lên) của báo chí. Thông tin ngược chiều bao giờ cũng khó. Báo chí của các Bộ, ngành, của địa phương thường phải đặt nhiệm vụ tuyên truyền, phổ biến chủ trương, chính sách… lên hàng đầu. Ngược lại, báo chí của các TCXH lấy nhiệm vụ hướng dẫn hội viên hoạt động hội và thông tin về TCXH làm nhiệm vụ hàng đầu, bên cạnh nhiệm vụ tuyên truyền.


Cách tiếp cận các vấn đề xã hội của báo chí các TCXH thường dễ khách quan hơn, hướng tiếp cận từ phía người có kiến thức chuyên môn sâu (tập hợp các chuyên gia), rộng đường dư luận, ít bị chi phối bởi sự quản lý nhà nước.


Nội dung phản biện của báo chí các TCXH được thể hiện trên các phương diện (hay các nội dung thông tin):


- Thông tin kịp thời diễn biến mọi mặt (kể cả diễn biến không theo chiều thuận, không như mong muốn của người lãnh đạo) của đời sống xã hội (nhất là các tờ báo và trang tin điện tử của các TCXH).
- Phản ánh tâm tư, nguyện vọng của hội viên, của nhân dân tới các cơ quan tổ chức có thẩm quyền. Trong đó có cả những tâm tư, tiếng nói trái chiều.


- Phát hiện, cổ vũ những nhân tố mới có cách làm khác, sáng tạo, không rập khuôn máy móc;
- Đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng, lãng phí và các tệ nạn xã hội (nhất là các báo, trang điện tử).
- Tổng kết các bài học kinh nghiệm từ thực tiễn (thành công và thất bại) để điều chỉnh chủ trương, chính sách cho phù hợp, nhất là những lĩnh vực liên quan đến đông đảo hội viên.


- Tham mưu, đề xuất giải pháp hợp lý đối với các cơ quan chức năng của Đảng, Nhà nước, các tổ chức xã hội… để giải quyết hài hòa lợi ích giữa các cộng đồng (theo lãnh thổ, theo ngành,…), tránh xung đột và có hại cho sự phát triển đất nước.


2.2. Vai trò góp phần thực hiện công bằng xã hội:


Một thành tựu khác, thể hiện tính nhân dân, tính nhân đạo và chức năng "tổ chức tập thể" của báo chí, được Đảng ta luôn luôn nhấn mạnh đối với báo chí, đó là việc báo chí tích cực tham gia các hoạt động xã hội, từ thiện, đền ơn đáp nghĩa…, kêu gọi các tầng lớp nhân dân, các tổ chức xã hội…tìm kiếm các nguồn lực ngoài nhà nước để ủng hộ đồng bào bị thiên tai, tai nạn, nạn nhân chất độc da cam và những người có hoàn cảnh khó khăn, những địa phương còn khó khăn về kinh tế.


Ưu thế thứ nhất của báo chí các TCXH trong việc góp phần thực hiện công bằng xã hội, là khả năng tác động sâu và rộng vào đời sống hội viên, vào cộng đồng. Vì vậy có thể thuyết phục, động viên, kêu gọi sự ủng hộ của hội viên, tập hợp và tổ chức thành các phong trào, các đợt vận động, mang tính xã hội cao, trong việc tìm kiếm các nguồn lực ngoài nhà nước để ủng hộ đồng bào bị thiên tai, tai nạn, nạn nhân chất độc da cam và những người có hoàn cảnh khó khăn, chia sẻ gánh nặng trên tinh thần tương thân tương ái, cũng là nhằm thực hiện công bằng xã hội. Khả năng và đặc điểm của báo chí các TCXH là dễ đi sâu, tác động sâu tới các thành viên trên cơ sở khơi dậy tính cộng đồng cao. Từ chỗ tác động tới tư tưởng, báo chí làm thay đổi nhận thức, từ chỗ làm thay đổi nhận thức sẽ thay đổi thái độ và từ thay đổi thái độ dẫn tới thay đổi hành vi của cộng đồng.


Ưu thế thứ hai của báo chí các TCXH là chức năng làm “tiếng nói” trực tiếp bênh vực, bảo vệ quyền lợi của hội viên, là tính chất “nghiệp đoàn”. Bảo vệ quyền lợi chính đáng của hội viên, thành viên, theo đúng pháp luật, cũng là cách thực hiện công bằng xã hội.


Ngoài hoạt động chuyên môn là hoạt động báo chí, lĩnh vực công tác xã hội của các cơ quan báo chí ngày càng được chú trọng và phát triển, mang lại hiệu quả xã hội to lớn, tạo ra được nhiều nguồn lực vật chất để giải quyết các vấn đề xã hội. Đó là các cuộc vận động xây dựng Quỹ vì người nghèo; Quỹ vì nạn nhân chất độc da cam; Quỹ xây dựng các công trình phúc lợi cho những vùng khó khăn. Những nguồn lực này đã góp phần không nhỏ vào việc chung tay góp sức chia sẻ khó khăn với những bộ phận dân cư gặp nhiều khó khăn trong đời sống. Điều này vừa thể hiện tính nhân ái, nhân văn vừa là cách thức thực hiện công bằng xã hội trong đời sống, thông qua cầu nối là báo chí.


Nhiều cơ quan báo chí đã có các quỹ lớn có uy tín, như quỹ “Chung tay vì người nghèo”, "Tấm lòng vàng", "Học trò giỏi - hiếu thảo", "Bầu ơi thương lấy bí cùng", "Vì tương lai Việt Nam”, các quỹ từ thiện nhân đạo của các báo, v.v...


Với sự đóng góp của các quỹ này, nhiều cơ quan báo chí đã góp phần đáng kể giúp đồng bào vượt qua hoàn cảnh khó khăn, hoạn nạn, ổn định sản xuất và đời sống, với hàng trăm đợt quyên góp giúp đồng bào trên các miền đất nước, trong nhiều năm qua. Hàng ngàn người gặp hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, đã được các cơ quan báo chí phát hiện, kêu gọi xã hội chung tay giúp đỡ, vận động góp quỹ, giúp họ vượt qua (bệnh nhân nghèo, gia đình gặp hoạn nạn hoặc hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, người không nơi nương tựa, học sinh nghèo ở những vùng quê nghèo,... được báo chí lên tiếng kêu gọi sự giúp đỡ của cả xã hội).


Riêng báo điện tử www.dantri.com.vn (Hội Khuyến học Việt Nam), thường xuyên duy trì chuyên mục Quỹ tấm lòng nhân ái, mỗi năm vận động quyên góp hàng chục tỉ đồng từ thiện của các nhà hảo tâm, các TCXH, các cơ quan, doanh nghiệp, bạn đọc, giúp đỡ hàng chục ngàn trường hợp khó khăn, éo le, vượt qua hoàn cảnh.


3. Một số khuyến nghị nhằm phát huy vai trò báo chí các TCXH


3.1.Tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của báo chí các TCXH:


¬¬ Báo chí các TCXH hầu hết đều không được bao cấp kinh phí từ nguồn ngân sách nhà nước. Vì vậy, đại đa số đều phải tìm cách xoay xở để tồn tại và hoạt động. Trong cơ chế thị trường hiện nay, việc tự xoay xở đã làm phát sinh nhiều yếu tố bất lợi cho chính các cơ quan báo chí. Không ít cơ quan báo chí đã khoán trắng việc tìm kinh phí hoạt động cho một số hoặc một cá nhân.


Cơ chế thị trường đã làm cho hoạt động báo chí các TCXH nhiều khi phụ thuộc rất lớn vào vai trò của cá nhân người có vai trò quyết định về kinh tế. Trên thực tế điều này đã làm phát sinh nhiều bất cập, thậm chí tiêu cực. Không ít trường hợp cơ quan báo chí bị thao túng, bị điều khiển hoặc tiêu cực, vi phạm pháp luật.


Chính vì vậy, muốn phát huy vai trò của báo chí các TCXH, trước hết cần tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các cơ quan báo chí. Trong đó đặc biệt đề cao vai trò của người đứng đầu cơ quan báo chí, tránh tình trạng khoán trắng, buông lỏng. Mặt khác cần có biện pháp thích hợp để giáo dục, cảm hóa, bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp báo chí cho nhà báo – hội viên, có biện pháp để quản lý và ngăn chặn tình trạng vi phạm pháp luật trong đội ngũ người làm báo, mà phần lớn vi phạm là do nguyên nhân kinh tế.


3.2. Nâng cao tính chuyên nghiệp của báo chí các TCXH:


Không ít cơ quan báo chí của các TCXH còn nặng tính nghiệp dư, không thể hiện được tính chuyên nghiệp về báo chí. Quan niệm “chỉ lưu hành nội bộ” trong tổ chức của mình, đã làm giảm chất báo chí. Bài vở nặng về báo cáo, thậm chí nặng về lễ nghi, hình thức, ít quan tâm hiệu quả xã hội.


Muốn được công chúng yêu thích và đón nhận, báo chí phải có tính chuyên nghiệp. Điều này được thể hiện trong cách khai thác, xử lý thông tin, biên tập và tổ chức bài vở, từ nội dung thông tin đến hình thức chuyển tải tới công chúng.


Muốn phản biện xã hội cần có kiến thức đời sống, chính trị và pháp luật và nghiệp vụ báo chí. Để tăng cường tính chuyên nghiệp của các cơ quan báo chí các TCXH, nhằm thực hiện tốt vai trò phản biện xã hội và góp phần thực hiện công bằng xã hội, theo chúng tôi cần phải:


- Quan tâm hơn nữa công tác đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí cho các nhà báo, nhất là các nhà báo ở các cơ quan báo chí các TCXH chưa được đào tạo về nghiệp vụ báo chí.


- Tăng cường đào tạo năng lực quản lý báo chí, kiến thức nghiệp vụ báo chí cho những người đứng đầu các cơ quan báo chí các TCXH. Trên thực tế, nhiều người đứng đầu cơ quan báo chí các TCXH thường là kiêm nhiệm, ít am hiểu về hoạt động báo chí.


- Quảng bá, giới thiệu rộng rãi các cơ quan báo chí các TCXH, nhằm thu hút sự chú ý và đón nhận của công chúng. Có như vậy, tiếng nói phản biện xã hội và hoạt động vì sự công bằng xã hội mới có sức thu hút và lan tỏa.


                                                                                                                          TS. Trần Bá Dung

Tài liệu tham khảo


1. Bộ Thông tin và Truyền thông - Báo cáo tại Hội nghị báo chí toàn quốc, Hà Nội, ngày 5/5/2011.


2. “Báo chí xứng đáng là đội quân tiên phong trên mặt trận tư tưởng” báo QĐND, 19/6/2009.


3. Đảng CSVN – Thông báo Kết luận số 221 của Ban Bí thư, ngày 12/2/2009


4. Lê Doãn Hợp - Báo chí thể hiện bản lĩnh trong phản biện xã hội, Vnexpress.net, 23/6/2009.


5. Võ Văn Kiệt - Công chúng quyết định vị trí báo chí, báo Người lao động, đăng trên Dân trí.com, ngày 21/6/2007.


6. Luật Báo chí; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí – NXB CTQG, Hà Nội, 2001.


7. Văn kiện Hội nghị lần thứ năm, Ban Chấp hành Trung ương khóa X. Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007.
 

Nguồn tin: Ban Nghiệp vụ
Các tin mới
Các tin đã đăng
Xem tin theo ngày:  
Tin nổi bật